Rura PE-RT czy PEX? Wybór eksperta dla Twojej instalacji grzewczej

Ten artykuł stanowi kompleksowy przewodnik po wyborze między rurami PE-RT a PEX, kluczowymi materiałami w instalacjach grzewczych i sanitarnych. Dowiesz się, jakie są fundamentalne różnice między tymi technologiami, poznasz ich wady i zalety, a także otrzymasz praktyczne wskazówki, które pomogą Ci podjąć świadomą decyzję, gwarantującą niezawodność Twojej instalacji na lata.

Wybór odpowiedniego typu rury PEX czy PE-RT to jedna z fundamentalnych decyzji, którą musi podjąć każdy inwestor lub instalator na etapie projektowania i wykonawstwa instalacji grzewczej czy sanitarnej. Od tego wyboru zależy nie tylko efektywność i komfort użytkowania systemu, ale przede wszystkim jego długoterminowa niezawodność i bezawaryjna praca. Niewłaściwy dobór materiału może prowadzić do kosztownych awarii, wycieków, korozji elementów metalowych, a w konsekwencji do konieczności kosztownych napraw, często wiążących się z kuciem posadzek czy ścian. Dlatego tak ważne jest, aby zrozumieć kluczowe różnice między tymi technologiami i świadomie podjąć optymalną decyzję.

Rury PEX, czyli polietylen sieciowany, to materiał, którego struktura molekularna została celowo zmieniona w procesie sieciowania. Dzięki temu zyskuje on znacznie lepszą odporność na wysokie temperatury i ciśnienie, co czyni go niezwykle wytrzymałym i uniwersalnym w zastosowaniach instalacyjnych.

Z kolei rury PE-RT, czyli polietylen o podwyższonej odporności termicznej, osiągają swoje parametry dzięki specjalnej, kontrolowanej strukturze molekularnej, bez konieczności sieciowania. Są one cenione za elastyczność i łatwość montażu, stanowiąc ekonomiczną alternatywę, szczególnie w instalacjach niskotemperaturowych.

PEX i PE-RT podstawowe definicje i różnice w budowie

Rury PEX: polietylen sieciowany i jego typy

Rury PEX to polietylen, którego struktura molekularna została poddana procesowi sieciowania. Sieciowanie polega na tworzeniu dodatkowych wiązań chemicznych między łańcuchami polimeru, co prowadzi do powstania trójwymiarowej, usieciowanej struktury. To właśnie ten proces znacząco zwiększa odporność materiału na wysokie temperatury, ciśnienie oraz działanie substancji chemicznych, a także poprawia jego wytrzymałość mechaniczną. W zależności od metody sieciowania wyróżniamy trzy główne typy rur PEX:

• PEX-a (metoda nadtlenkowa): Jest to najstarsza i najbardziej zaawansowana metoda sieciowania, wykorzystująca nadtlenki organiczne. Charakteryzuje się najwyższym stopniem usieciowania (powyżej 70%), co przekłada się na największą elastyczność, doskonałą "pamięć kształtu" (zdolność do powrotu do pierwotnego kształtu po zagięciu i podgrzaniu) oraz najwyższą odporność na pękanie naprężeniowe. Rury PEX-a są często uznawane za najbardziej premium w tej kategorii.
• PEX-b (metoda silanowa): To najbardziej popularna metoda sieciowania, stosowana przez wielu producentów. Sieciowanie odbywa się za pomocą silanów. Stopień usieciowania wynosi zazwyczaj od 60% do 70%. Rury PEX-b oferują bardzo dobry stosunek ceny do jakości, zachowując przyzwoitą elastyczność i odporność, choć nieco mniejszą niż PEX-a.
• PEX-c (metoda radiacyjna/elektronowa): W tej metodzie sieciowanie następuje pod wpływem promieniowania elektronowego. Stopień usieciowania jest zmienny, zazwyczaj w granicach 60-70%. Rury PEX-c są zazwyczaj nieco sztywniejsze niż PEX-a i PEX-b, co może wpływać na komfort montażu, ale nadal oferują dobre parametry wytrzymałościowe.

Rury PE-RT: polietylen o podwyższonej odporności termicznej

Rury PE-RT to polietylen, który swoją podwyższoną odporność termiczną zawdzięcza nie sieciowaniu, lecz specjalnej, kontrolowanej strukturze molekularnej. Dzięki zastosowaniu kopolimerów etylenu z oktenem lub butenem, materiał ten uzyskuje regularnie rozmieszczone rozgałęzienia, co zwiększa jego odporność na wysokie temperatury i ciśnienie bez konieczności chemicznej modyfikacji. Kluczową zaletą PE-RT jest to, że jest to materiał w pełni spawalny i nadający się do recyklingu, w przeciwieństwie do PEX. Wyróżniamy dwa główne typy rur PE-RT:

• PE-RT Typ I: Jest to pierwotna generacja rur PE-RT, dedykowana głównie do instalacji niskotemperaturowych, takich jak ogrzewanie podłogowe. Charakteryzuje się dobrą elastycznością i jest często wybierany ze względu na atrakcyjną cenę. Maksymalna temperatura pracy ciągłej wynosi zazwyczaj do 70°C.
• PE-RT Typ II: To ulepszona wersja PE-RT, która dzięki modyfikacji struktury molekularnej oferuje znacznie lepsze parametry wytrzymałościowe, zbliżone do rur PEX. Rury PE-RT Typ II charakteryzują się większą gęstością i twardością, a ich maksymalna temperatura pracy ciągłej może sięgać nawet 90°C. Stają się one coraz popularniejszą alternatywą dla PEX również w instalacjach wysokotemperaturowych.

Pamięć kształtu PEX co to znaczy w praktyce?

Pamięć kształtu to unikalna właściwość rur PEX, szczególnie wyraźna w typie PEX-a. Oznacza ona zdolność materiału do powrotu do swojego pierwotnego kształtu po odkształceniu, na przykład po zagięciu lub zgnieceniu, pod wpływem podgrzania. W praktyce instalacyjnej ma to dość istotne znaczenie. Jeśli rura PEX-a zostanie przypadkowo zagięta podczas układania, często wystarczy ją delikatnie podgrzać opalarką (z zachowaniem ostrożności, aby nie przegrzać materiału), a rura sama wróci do swojej pierwotnej formy. To pozwala uniknąć konieczności wycinania uszkodzonego odcinka i stosowania dodatkowych złączek, co oszczędza czas i materiał. W przypadku rur PE-RT (oraz PEX-b i PEX-c w mniejszym stopniu) taka "naprawa" nie jest możliwa raz zagięta rura pozostaje odkształcona i zazwyczaj wymaga wymiany. Dla mnie, jako instalatora, ta cecha PEX-a jest bardzo cenna, ponieważ minimalizuje ryzyko błędów i usprawnia pracę na budowie.

Kluczowe parametry techniczne PEX kontra PE-RT

Odporność na temperaturę pracy

Odporność na temperaturę to jeden z najważniejszych parametrów, który należy wziąć pod uwagę przy wyborze rur. Różnice między PEX a PE-RT, zwłaszcza Typ I, są tutaj wyraźne. Rury PEX, dzięki procesowi sieciowania, generalnie wykazują wyższą odporność na wysokie temperatury, co czyni je bardziej uniwersalnym wyborem do szerokiego zakresu zastosowań. Rury PE-RT Typ I są z kolei dedykowane głównie do instalacji niskotemperaturowych. Nowszy PE-RT Typ II znacząco zbliża się parametrami do PEX, oferując bardzo dobrą wytrzymałość termiczną.

Jak widać, jeśli planujesz instalację wysokotemperaturową, na przykład tradycyjne ogrzewanie grzejnikowe, gdzie temperatura wody może być wyższa, rury PEX lub PE-RT Typ II będą znacznie bezpieczniejszym i bardziej rekomendowanym wyborem. Do ogrzewania podłogowego, gdzie temperatury zazwyczaj nie przekraczają 45-55°C, zarówno PEX, jak i PE-RT Typ I są w pełni wystarczające, choć PEX zawsze daje większy margines bezpieczeństwa.

Odporność na ciśnienie

Jeśli chodzi o odporność na ciśnienie, zarówno rury PEX, jak i PE-RT (zwłaszcza Typ II) są projektowane do pracy w warunkach typowych dla domowych instalacji grzewczych i sanitarnych. Standardowe ciśnienie w instalacjach domowych w Polsce rzadko przekracza 6 barów, a rury te są zazwyczaj testowane i certyfikowane do pracy przy znacznie wyższych ciśnieniach (np. 6 barów przy 90°C lub 10 barów przy 70°C, w zależności od producenta i typu rury). W praktyce oznacza to, że w większości zastosowań domowych różnice w maksymalnej odporności na ciśnienie między PEX a PE-RT nie będą kluczowym czynnikiem decyzyjnym. Ważniejsze jest, aby upewnić się, że wybrany produkt posiada odpowiednie certyfikaty i atesty dopuszczające go do stosowania w danym typie instalacji, a także, że został prawidłowo zamontowany zgodnie z zaleceniami producenta.

Trwałość i żywotność instalacji

Zarówno rury PEX, jak i PE-RT charakteryzują się bardzo długą żywotnością, szacowaną na minimum 50 lat w odpowiednich warunkach pracy. Jest to wynik rygorystycznych testów starzeniowych i odpornościowych, jakim poddawane są te materiały. W mojej praktyce widziałem wiele instalacji, które po kilkudziesięciu latach nadal działały bez zarzutu. Kluczowe dla zachowania tej długowieczności jest jednak kilka czynników. Po pierwsze, jakość samego materiału warto wybierać produkty renomowanych producentów. Po drugie, poprawność montażu unikanie ostrych zagięć, prawidłowe łączenie złączek i zabezpieczenie rur przed uszkodzeniami mechanicznymi. Po trzecie, warunki eksploatacji utrzymywanie instalacji w zalecanych zakresach temperatury i ciśnienia. Przy spełnieniu tych warunków, zarówno PEX, jak i PE-RT zapewnią bezproblemową pracę przez wiele dekad.

Elastyczność, montaż i systemy łączenia

Elastyczność rur a komfort montażu

Elastyczność rury to parametr, który ma bezpośrednie przełożenie na komfort, szybkość i precyzję montażu, szczególnie w przypadku ogrzewania podłogowego, gdzie rury układane są w ciasnych pętlach. Generalnie, rury PE-RT są uznawane za bardziej elastyczne i miękkie niż rury PEX. Ta cecha sprawia, że PE-RT są łatwiejsze do układania, szczególnie w niskich temperaturach otoczenia, co jest istotne np. podczas montażu zimą. Mniejsza sztywność PE-RT pozwala na łatwiejsze formowanie pętli, co przekłada się na mniejsze naprężenia w rurze i szybszą pracę instalatora. Rury PEX, zwłaszcza PEX-c, są sztywniejsze, co może wymagać użycia większej siły podczas układania i precyzyjniejszego mocowania do podłoża. PEX-a jest bardziej elastyczny niż PEX-b i PEX-c, ale nadal ustępuje PE-RT pod tym względem. Z mojego doświadczenia wynika, że w przypadku dużych powierzchni ogrzewania podłogowego, gdzie liczy się każdy metr i każda minuta, elastyczność PE-RT jest często doceniana przez ekipy montażowe.

Systemy złączek: skręcane czy zaprasowywane?

Zarówno dla rur PEX, jak i PE-RT dostępne są podobne systemy złączek, które różnią się metodą łączenia i przeznaczeniem. Wybór odpowiedniego systemu jest kluczowy dla trwałości i szczelności całej instalacji:

• Złączki skręcane (zaciskowe): Są to złączki, które nie wymagają specjalistycznych narzędzi do montażu, poza kluczem. Rura jest wsuwana na króciec złączki, a następnie dociskana pierścieniem zaciskowym. Ich główną zaletą jest prostota montażu, co sprawia, że są często wybierane przez amatorów lub w miejscach, gdzie dostęp do narzędzi jest ograniczony. Wadą jest natomiast to, że połączenie skręcane jest bardziej podatne na poluzowanie w wyniku zmian temperatury (rozszerzalność liniowa rury) i nie jest rekomendowane do instalacji ukrytych w posadzce lub ścianach, gdzie ewentualny wyciek byłby trudny do zlokalizowania i naprawienia.
• Złączki zaprasowywane (prasowane): To system, który wymaga użycia specjalnej praski (ręcznej lub elektrycznej) i odpowiednich szczęk. Rura jest wsuwana na króciec złączki, a następnie tuleja zaciskowa jest trwale zaprasowywana na rurze. Połączenia zaprasowywane są uznawane za najpewniejsze i najtrwalsze, praktycznie eliminując ryzyko wycieku. Są to standardowe rozwiązanie w profesjonalnych instalacjach, szczególnie tych ukrytych pod tynkiem lub w wylewce. Ich wadą jest konieczność posiadania specjalistycznego sprzętu i nieco wyższy koszt samych złączek. Zdecydowanie rekomenduję złączki zaprasowywane do wszystkich instalacji, które mają być ukryte i mają służyć przez dziesiątki lat bezawaryjnie.

Ryzyko błędów montażowych

Każda instalacja, niezależnie od użytych materiałów, jest tak mocna, jak jej najsłabsze ogniwo, a często tym ogniwem jest błąd montażowy. W przypadku rur PEX i PE-RT oraz ich systemów łączenia, ryzyko błędów istnieje, ale można je minimalizować. Złączki skręcane, choć proste w montażu, niosą ze sobą większe ryzyko niedokręcenia lub zbyt mocnego dokręcenia, co może prowadzić do nieszczelności. Wymagają one również okresowej kontroli i ewentualnego dokręcania. Złączki zaprasowywane, choć wymagają specjalistycznego sprzętu, minimalizują ryzyko błędu ludzkiego. Prawidłowo wykonane zaprasowanie jest połączeniem trwałym i szczelnym, które nie wymaga dalszej uwagi. W mojej opinii, inwestycja w profesjonalne narzędzia do zaprasowywania lub zlecenie montażu doświadczonemu instalatorowi, który takimi narzędziami dysponuje, jest kluczowa dla zapewnienia długotrwałej bezawaryjności instalacji, zwłaszcza tej ukrytej w konstrukcji budynku.

Bariera antydyfuzyjna i rury wielowarstwowe

Bariera EVOH dlaczego jest tak ważna?

W instalacjach grzewczych, zwłaszcza tych z obiegiem zamkniętym, takich jak ogrzewanie podłogowe czy grzejnikowe, kluczowe znaczenie ma obecność bariery antydyfuzyjnej. Najczęściej jest to warstwa EVOH (kopolimer etylenu i alkoholu winylowego), która jest integralną częścią rury. Jej rola jest nie do przecenienia: zapobiega ona przenikaniu tlenu z otoczenia do wody krążącej w instalacji. Dlaczego to takie ważne? Tlen rozpuszczony w wodzie jest główną przyczyną korozji metalowych elementów systemu grzewczego kotła, grzejników, pomp, zaworów czy rozdzielaczy. Korozja prowadzi do powstawania osadów, uszkodzeń mechanicznych, zmniejszenia wydajności grzewczej, a w konsekwencji do kosztownych awarii. Zarówno rury PEX, jak i PE-RT są dostępne w wersjach pięciowarstwowych z wewnętrzną barierą EVOH, która jest lepiej chroniona przed uszkodzeniami mechanicznymi podczas montażu. Zawsze upewnij się, że rury przeznaczone do ogrzewania posiadają tę barierę to podstawa długiej i bezproblemowej pracy instalacji.

Rury wielowarstwowe z wkładką aluminiową

Obok rur jednorodnych z barierą EVOH, na rynku dostępne są również rury wielowarstwowe, najczęściej w konfiguracji PEX/Al/PEX lub PERT/Al/PERT. Jak sama nazwa wskazuje, składają się one z kilku warstw materiałów połączonych ze sobą, z centralną wkładką aluminiową. Ta konstrukcja oferuje szereg unikalnych zalet:

• 100% bariera tlenowa: Wkładka aluminiowa stanowi absolutną barierę dla tlenu, eliminując problem dyfuzji tlenu do instalacji w 100%, co zapewnia maksymalną ochronę przed korozją.
• Mniejsza rozszerzalność liniowa: Aluminium ma znacznie niższą rozszerzalność liniową niż tworzywa sztuczne. Dzięki wkładce aluminiowej rury te znacznie mniej wydłużają się pod wpływem temperatury, co jest kluczowe w długich odcinkach instalacji i zmniejsza ryzyko powstawania naprężeń oraz hałasów.
• Stabilność kształtu: Rury z wkładką aluminiową po uformowaniu zachowują nadany im kształt, co ułatwia montaż i estetykę instalacji, zwłaszcza w przypadku prowadzenia rur natynkowo.

Główną wadą rur wielowarstwowych jest ich wyższa cena w porównaniu do rur jednorodnych. Kiedy ich zastosowanie jest uzasadnione? Zdecydowanie rekomenduję je do instalacji grzejnikowych, gdzie występują wyższe temperatury i większe ryzyko rozszerzalności, a także wszędzie tam, gdzie stabilność kształtu i absolutna bariera tlenowa są priorytetem, np. w systemach zasilających grzejniki. W ogrzewaniu podłogowym, choć również sprawdzą się doskonale, ich wyższy koszt może być czynnikiem decydującym, zwłaszcza gdy budżet jest ograniczony.

PEX czy PE-RT do ogrzewania podłogowego? Bezpośrednie porównanie

Ogrzewanie podłogowe to obszar, gdzie zarówno PEX, jak i PE-RT są bardzo popularne. Wybór między nimi często sprowadza się do preferencji instalatora, specyfiki projektu i budżetu. Oto kluczowe argumenty, które pomogą podjąć decyzję:

Rury PEX do ogrzewania podłogowego

• Argumenty "za":
  • Wyższa odporność na temperaturę i ciśnienie: Daje większy margines bezpieczeństwa, nawet w przypadku awaryjnych skoków temperatury.
  • Pamięć kształtu (szczególnie PEX-a): Umożliwia naprawę drobnych zagięć bez konieczności cięcia rury.
  • Sprawdzona technologia: Długoletnia obecność na rynku i zaufanie instalatorów.
• Argumenty "przeciw":
  • Mniejsza elastyczność: Może być trudniejszy w układaniu, zwłaszcza w niskich temperaturach i ciasnych pętlach.
  • Wyższa cena: Zazwyczaj droższy niż PE-RT.
  • Brak możliwości spawania: W przypadku poważnego uszkodzenia, rurę trzeba wymieniać lub łączyć złączkami.

Rury PE-RT do ogrzewania podłogowego

• Argumenty "za":
  • Wyższa elastyczność: Znacznie łatwiejszy i szybszy montaż, mniejsze naprężenia podczas układania.
  • Niższa cena: Często bardziej ekonomiczny wybór, co jest istotne przy dużych powierzchniach.
  • Możliwość spawania: W teorii ułatwia naprawy, choć w praktyce rzadko stosowane w ogrzewaniu podłogowym.
  • PE-RT Typ II oferuje parametry zbliżone do PEX, zachowując elastyczność.
• Argumenty "przeciw":
  • Niższa odporność na temperaturę (szczególnie Typ I): Wymaga większej uwagi na parametry pracy, choć dla podłogówki jest wystarczający.
  • Brak pamięci kształtu: Zagięta rura wymaga wymiany lub użycia złączki.
  • Mniej odporny na uszkodzenia mechaniczne niż PEX (zwłaszcza PEX-a).

Koszty instalacji rura to nie wszystko

Cena rury za metr bieżący

Analizując koszty, często zaczynamy od ceny samej rury za metr bieżący. I tutaj zazwyczaj obserwujemy, że rury PE-RT są nieco tańsze w zakupie niż rury PEX. Różnice te mogą wynosić od 10% do nawet 30% na korzyść PE-RT, w zależności od producenta, typu rury (np. PEX-a będzie droższy niż PEX-b, a PE-RT Typ II droższy niż Typ I) oraz aktualnych promocji. Warto jednak pamiętać, że w skali całego projektu, na przykład dla domu o powierzchni 120 m², różnica w cenie samej rury, choć zauważalna, może nie być drastyczna i stanowić jedynie część całkowitego budżetu instalacji. Zawsze zachęcam do porównywania cen konkretnych produktów od renomowanych dostawców, a nie tylko ogólnych kategorii.

Koszty złączek często niedoceniany element

To jest punkt, który często umyka inwestorom, a nawet niektórym instalatorom. Cena samej rury to tylko część kosztorysu. Koszt złączek jest istotnym, a czasem nawet dominującym elementem całkowitego budżetu instalacji, zwłaszcza w przypadku rozbudowanych systemów z wieloma pętlami i rozdzielaczami. Złączki zaprasowywane, choć droższe od skręcanych, oferują niezrównaną pewność i trwałość. Co ważne, ceny złączek do rur PEX i PE-RT są często na porównywalnym poziomie, a różnice wynikają bardziej z technologii łączenia (zaprasowywane vs. skręcane) i producenta niż z samego typu rury. Może się więc okazać, że początkowa oszczędność na tańszej rurze PE-RT zostanie zniwelowana przez koszt złączek, jeśli zdecydujemy się na system zaprasowywany. Zawsze należy uwzględnić w kosztorysie zarówno rury, jak i wszystkie niezbędne złączki, rozdzielacze i akcesoria montażowe.

Symulacja kosztorysu instalacji ogrzewania podłogowego (120 m²)

Aby lepiej zobrazować wpływ wyboru rury na całkowity koszt, przygotowałem uproszczoną symulację dla instalacji ogrzewania podłogowego w domu o powierzchni 120 m². Pamiętajmy, że są to wartości orientacyjne i mogą się różnić w zależności od regionu, producenta i aktualnych cen rynkowych.

Jak widać z powyższej symulacji, choć rura PE-RT jest tańsza, całkowita różnica w kosztach materiałów dla całej instalacji nie jest drastyczna. Złączki i akcesoria stanowią znaczącą część budżetu i ich cena jest zbliżona dla obu technologii. Ostateczna decyzja powinna więc uwzględniać nie tylko cenę, ale przede wszystkim parametry, trwałość i łatwość montażu.

Rekomendacje Witolda Baranowskiego kiedy wybrać PEX, a kiedy PE-RT?

Scenariusz 1: Ogrzewanie podłogowe z pompą ciepła

W przypadku ogrzewania podłogowego zasilanego pompą ciepła, gdzie temperatury czynnika grzewczego są zazwyczaj niskie (30-45°C), zarówno rury PEX, jak i PE-RT (zarówno Typ I, jak i Typ II) sprawdzą się doskonale. Ze względu na większą elastyczność PE-RT, co przekłada się na łatwiejszy i szybszy montaż, oraz często nieco niższą cenę, osobiście skłaniałbym się ku rurze PE-RT Typ II z barierą EVOH. Oferuje ona parametry wytrzymałościowe zbliżone do PEX, przy zachowaniu lepszych właściwości montażowych i korzystniejszej cenie. Pamiętajmy, że w tym scenariuszu kluczowa jest bariera antydyfuzyjna, niezależnie od wybranego typu rury.

Scenariusz 2: Tradycyjna instalacja grzejnikowa

Dla tradycyjnej instalacji grzejnikowej, gdzie temperatury czynnika grzewczego mogą być znacznie wyższe (np. 70-80°C), zdecydowanie rekomenduję rury PEX lub PE-RT Typ II. Ich wyższa odporność na temperaturę i ciśnienie zapewnia niezbędny margines bezpieczeństwa i długotrwałą niezawodność. W tym scenariuszu, jeśli budżet na to pozwala, rozważyłbym również rury wielowarstwowe (PEX/Al/PEX lub PERT/Al/PERT). Ich stabilność kształtu i praktycznie zerowa rozszerzalność liniowa są nieocenione w instalacjach grzejnikowych, gdzie rury często prowadzone są w widocznych miejscach lub w długich odcinkach, minimalizując ryzyko odkształceń i hałasów.

Przeczytaj również: Jak wygiąć rurę PCV domowym sposobem? Sekrety idealnego łuku.

Scenariusz 3: Instalacja ciepłej wody użytkowej (C.W.U.)

W przypadku instalacji ciepłej wody użytkowej (C.W.U.), gdzie rury są narażone na zmienne ciśnienie i temperaturę (często do 60°C, a chwilowo nawet więcej), wybór musi być przemyślany. Tutaj również najlepszym wyborem będą rury PEX lub PE-RT Typ II. Oba typy rur są odporne na wysokie temperatury i ciśnienie, co jest kluczowe dla bezpieczeństwa i higieny instalacji. Dodatkowo, rury PEX i PE-RT są odporne na osadzanie się kamienia i korozję, co jest istotne w systemach C.W.U. Należy zwrócić uwagę na odpowiednie atesty higieniczne, potwierdzające bezpieczeństwo stosowania rur w kontakcie z wodą pitną. W przypadku C.W.U. również warto rozważyć rury wielowarstwowe, które dzięki swojej stabilności minimalizują ryzyko "stukania" rur w ścianach pod wpływem zmian temperatury.